MUALLIFLIK HUQUQI, HAMDA MA’LUMOT VA MATERIALLARDAN FOYDALANISH TO‘G‘RISIDA

O‘zbek tili lug‘ati

aytmoq
[ ayt-moq ] feʼl

кирил алифбосида: айтмоқ

Ma’nosi:

Og‘zaki (gap bilan) ma’lum qilmoq, bildirmoq.

- - - ayting-ayting (pastroqda qarang)
    - aytmaysizmi yoki ayting (pastroqda qarang)
    - shuni ayting / nimasini aytasiz / sekinroq aytasizmi (pastroqda qarang)
    - aytgani aytgan, degani degan (pastroqda qarang)
    - aytgan joyidan kesadi (pastroqda qarang)

Yoddan og‘zaki bayon qilmoq, so‘zlamoq (ertak, hikoya va sh.k. haqida).
Talaffuz qilmoq.
Taklif etmoq, chaqirmoq.
yord. fl. vzf. Bog‘lama vazifasini bajaradi.

| 1. Оғзаки (гап билан) маълум қилмоқ, билдирмоқ.
айтинг-айтинг (пастроқда қаранг)
айтмайсизми ёки айтинг (пастроқда қаранг)
шуни айтинг / нимасини айтасиз / секинроқ айтасизми (пастроқда қаранг)
айтгани айтган, дегани деган (пастроқда қаранг)
айтган жойидан кесади (пастроқда қаранг)
2. Ёддан оғзаки баён қилмоқ, сўзламоқ (эртак, ҳикоя ва ш.к. ҳақида).
3. Талаффуз қилмоқ.
4. Таклиф этмоқ, чақирмоқ.
5. ёрд. фл. взф. Боғлама вазифасини бажаради.

Misollar:

/1-ma’no/ Rostini aytmoq. O‘z mulohazalarini aytmoq. Uzr aytmoq.
/1-ma’no/ Betga aytganning zahri yo‘q. (Maqol)
/2-ma’no/ Ertak aytmoq. Topishmoq aytmoq. She’r aytmoq.
/2-ma’no/ Zerikmayman kecha afsona aytsam. (Habibiy)
/3-ma’no/ Mo‘ylovi maysa bo‘lib qolgan kap-katta yigitning "r"ni aytaolmasligi Elmurodga g‘alati tuyuldi. (P. Tursun, O‘qituvchi.)
/4-ma’no/ To‘yga aytmoq. Hasharga aytmoq.
/4-ma’no/ Aytmagan yerga borma, aytgan yerdan qolma. (Maqol)
/4-ma’no/ Aytmagan qo‘noq — yo‘nmagan tayoq. (Maqol)
/4-ma’no/ Mahalladan ham uch-to‘rt kishi aytdim, oshni ko‘proq qilish kerak. (A. Qodiriy, O‘tgan kunlar)
/5-ma’no/ — Qimorboz deb kimni aytasiz? — og‘zidagi oshi bilan g‘o‘ldiradi Qambar. (Oybek,Tanlangan asarlar.)

ayting-ayting
[ ay-ting-ay-ting ] ibora

кирил алифбосида: айтинг-айтинг

ایتینگ-ایتینگ

Ma’nosi:

Narsa-hodisaning yuzberishi-bermasligi ma’qulligini ifodalaydi.

| Нарса-ҳодисанинг юзбериши-бермаслиги маъқуллигини ифодалайди.

Misollar:

Ayting-ayting, biz borguncha, ketib qolishmasin.
Ayting-ayting, hech kim el nazaridan qolmasin. (Gazetadan)

aytmaysizmi yoki ayting
[ ayt-may-siz-mi | ay-ting ] ibora

кирил алифбосида: айтмайсизми ёки айтинг

ایتمه‌یسیزمی یاکه ایتینگ

Ma’nosi:

Tilga olingan narsani alohida ta’kidlaydi.

| Тилга олинган нарсани алоҳида таъкидлайди.

Misollar:

Shirinligini aytmaysizmi (ayting).
Odobliligini aytmaysizmi (ayting).

shuni ayting / nimasini aytasiz / sekinroq aytasizmi
[ shu-ni ay-ting | ni-ma-si-ni ay-ta-siz | se-kin-roq ay-ta-siz-mi ] ibora

кирил алифбосида: шуни айтинг / нимасини айтасиз / секинроқ айтасизми

شونی ایتینگ / نیمه‌سینی ایته‌سیز / سېکینراق ایته‌سیزمی

Ma’nosi:

So‘zlovchining aytilgan gapga to‘la qo‘shilishini bildiradi.

| Сўзловчининг айтилган гапга тўла қўшилишини билдиради.

Misollar:

— Shuni ayting, — dedi Amin buva ham kulib. — Suv o‘zini juda aziz qilib yubordi. (M. Ismoiliy, Farg‘ona tong otguncha)
Ey, nimasini aytasiz, dugonajon, alohida uy olmasam bo‘lmaydi. (Gazetadan)
Odamoxun, deb sekinroq aytasizmi.. (A. Qodiriy, Firvonlik Mallavoy)

aytgani aytgan, degani degan
[ ayt-ga-ni ayt-gan de-ga-ni de-gan] frazeologik ibora

кирил алифбосида: айтгани айтган, дегани деган

ایتگنی ایتگن، دېگنی دېگن

Ma’nosi:

Aytgan narsasi albatta bo‘ladi, amalga oshadi.

| Айтган нарсаси албатта бўлади, амалга ошади.

Misollar:

Onasi umrida eriga tik gapirmagan xotin.. erining aytgani aytgan, degani degan. (I. Rahim, Chin muhabbat)
Maslahatga ko‘nmaydi. Aytganim aytgan, deganim degan, deb turib oladi. (P. Tursun, O‘qituvchi)

aytgan joyidan kesadi
[ ayt-gan jo-yi-dan ke-sa-di ] frazeologik ibora

кирил алифбосида: айтган жойидан кесади

ایتگن جاییدن کېسه‌دی

Ma’nosi:

Aytganini albatta amalga oshirtiradi, aytganini bajartiradi.

| Айтганини албатта амалга оширтиради, айтганини бажартиради.

Misollar:

Kelib chiqishi (etimologiya):

turkiy (qarang: qadimgi turkiy tillar (uzb) ; proto-turk tili (uzb) ; umumiy turkiy tillar (uzb) & o‘g‘ur tillari (tur) )

АЙТ- 'фикр-мулоҳазани оғзаки йўсинда билдир-'. Бетга айтганнинг заҳри йўқ. Бу сўз қадимги туркий тилдаги 'гапир-' маъносини англатган ай- феълидан (Девон, I, 184; ДС, 25) -(ы)т қўшимчаси билан ҳосил қилинган (ЭСТЯ, I, 100; ДС, 29), шунга кўра у 'кимгадир гапир-' маъносини билдиради. Кейинчалик бу сўзнинг иккинчи бўғинидаги тор унли талаффуз қилинмай қўйган, ўзбек тилида а унлиси ä унлисига алмашган: ай- + ыт = айыт- > айт- > äйт- (Қадимги ай- феъли ўзбек мумтоз адабиётида ишлатилган: айди — 'гапирди'). Сўзлашув нутқида äйт- феъли кўпинча эт тарзида талаффуз қилинади, бунда й ундоши айтилмайди, ä унлиси э унлисига алмашади: äйт- > äт- > эт- (Шеваларда äт- шакли ҳам мавжуд).

Ma’nodoshlar (sinonim) oilasi

AYTMOQ I, BAYON QILMOQ (ETMOQ), IZHOR QILMOQ (ETMOQ), BILDIRMOQ

Muayyan fikrni og‘zaki bayon qilmoq. Aytmoq so‘zi mazkur qatordagi barcha so‘zlar o‘rnida qo‘llana oladi, u mazkur ma’noning asosi bo‘lgan tushunchani umuman ifodalaydi. Bayon etmoq (qilmoq) ko‘proq kitobiy nutqqa xos, ixcham fikr-mulohazani emas, balki kengroq, kattaroq fikr-mulohazani batafsilroq ifoda etishda qo‘llanadi. Izhor etmoq (qilmoq) so‘zi ham kitobiy nutqqa xos, bu so‘z ko‘proq so‘zlovchining ichki kechinmalari asosidagi mulohazalarini ifoda etishda ishlatiladi. Bildirmoq so‘zi mazkur ma’noda tegishli birikmalar tarkibida keladi.

Муайян фикрни оғзаки баён қилмоқ. Айтмоқ сўзи мазкур қатордаги барча сўзлар ўрнида қўллана олади, у мазкур маънонинг асоси бўлган тушунчани умуман ифодалайди. Баён этмоқ (қилмоқ) кўпроқ китобий нутққа хос, ихчам фикр-мулоҳазани эмас, балки кенгроқ, каттароқ фикр-мулоҳазани батафсилроқ ифода этишда қўлланади. Изҳор этмоқ (қилмоқ) сўзи ҳам китобий нутққа хос, бу сўз кўпроқ сўзловчининг ички кечинмалари асосидаги мулоҳазаларини ифода этишда ишлатилади. Билдирмоқ сўзи мазкур маънода тегишли бирикмалар таркибида келади.

Misollar:

Men qo‘rqmayman! Men rostini aytaman. (O‘. Umarbekov, Odam bo‘lish qiyin)
Xayoli to‘zib ketdi. Hozirgina bayon etilgan gaplar ana shundan keyin xotirasidan o‘tdi. (T. Malik, Shaytanat)
Bu xatda Tursunboy samimiy yurak dardlarini izhor etgan edi. (S. Ahmad, Ufq)
U laboratoriyadagi bir eksperimentini batafsil aytib, uni yana takrorlamoqchi bo‘lganini bildirdi. (A. Muxtor, Daryolar tutashgan joyda)

AYTMOQ II, TAKLIF QILMOQ, CHAQIRMOQ, CHORLAMOQ

Biron tadbir yoki yig‘inga tashrif buyurish, ishtirok etishni iltimos qilib boshqa shaxs yoki shaxslarga murojaat etmoq. Taklif qilmoq so‘zida birqadar rasmiylik ohangi mavjud. Chaqirmoq ko‘proq so‘zlashuv nutqiga xos. Chorlamoq so‘zi shevaga oid.

Бирон тадбир ёки йиғинга ташриф буюриш, иштирок этишни илтимос қилиб бошқа шахс ёки шахсларга мурожаат этмоқ. Таклиф қилмоқ сўзида бирқадар расмийлик оҳанги мавжуд. Чақирмоқ кўпроқ сўзлашув нутқига хос. Чорламоқ сўзи шевага оид.

Misollar:

Rupa enaga tirik bo‘lsa, uni ham shu to‘yga aytib keltirgaymiz. (P. Qodirov, Avlodlar dovoni)
Yig‘ilishga shaharning hamma yirik olimlari taklif qilingan. (E. Vohidov, Ikkinchi tumor)
Mirazim shunday o‘ylar bilan boshi g‘ovlab turganda, Zahro ovqatga chaqirib keldi. (U. Hamdam, Muvozanat)
– Qaysi uyni bo‘shatdirsaq ekan? – deb so‘radi va javob kutmasdan, – qudalaringni nima bilan kutishni bo‘lsa o‘zing bilasan: tuya so‘yib chorlag‘aningda ham kelmaydirgan kishilar, – dedi. (A. Qodiriy, O‘tkan kunlar)

AYTMOQ III, OLMOQ
(q. \kuylamoq I, ashula aytmoq, qo‘shiq aytmoq, xonish qilmoq, jirlamoq\ va \kuylamoq II, madh etmoq (qilmoq), tarannum qilmoq (etmoq)\)

Ijro etmoq (ashula, qo‘shiqqa nisbatan). Olmoq so‘zi mazkur ma’nosi bilan, asosan, so‘zlashuv nutqiga xos bo‘lib, o‘rni bilan ba’zan kuyni ijro etishga, biron qiziqarli gap aytishga, gapdonlikka nisbatan ham qo‘llanadi.

Ижро этмоқ (ашула, қўшиққа нисбатан). Олмоқ сўзи мазкур маъноси билан, асосан, сўзлашув нутқига хос бўлиб, ўрни билан баъзан куйни ижро этишга, бирон қизиқарли гап айтишга, гапдонликка нисбатан ҳам қўлланади.

Misollar:

Hammaning ko‘zi uzun stolning burchagida dutorga jo‘r bo‘lib qo‘shiq aytayotgan qizda edi. (O‘. Umarbekov, Odam bo‘lish qiyin)
Tursunali esa buning fahmiga yetmay, bitta kosani ko‘tarib olganicha likopcha ushlab, katta ashulani olayotgan hofiz kabi turib, ming‘irlashini davom ettirdi. (T. Malik, Murdalar gapirmaydilar)

SO‘ZLAMOQ, GAPIRMOQ, DEMOQ, SO‘YLAMOQ, AYTMOQ

Og‘zaki ravishda muayyan fikrni ifoda etmoq. Gapirmoq va demoq so’zlari og‘zaki nutqqa xos. So‘ylamoq so‘zida so‘zlamoqqa nisbatan poetik ta’kid kuchliroq. Aytmoq so‘zi ma’nosida fikr bayonining kimgadir qaratilganligi ta’kidi anglashiladi.

Оғзаки равишда муайян фикрни ифода этмоқ. Гапирмоқ ва демоқ соъзлари оғзаки нутққа хос. Сўйламоқ сўзида сўзламоққа нисбатан поэтик таъкид кучлироқ. Айтмоқ сўзи маъносида фикр баёнининг кимгадир қаратилганлиги таъкиди англашилади.

Misollar:

Yigit ular oldida pildirab borarkan, tinmay Azizxon qilayotgan ishlardan so‘zlab borardi. (S. Ahmad, Ufq)
Ulfatlarda har yerlarda o‘ltirdi, Sultonxon dardini endi gapirdi. (“Rustamxon”)
Har neni yemak – hayvonning ishi, har neni demak – nodonning ishi. (Maqol)
So‘z so‘ylashda va ulardan jumla tuzishda uzoq andisha kerak. (A. Qodiriy, Kichik asarlar)
Ulug‘ otdoshlarim maqomi yuksak, Men shogird erurman garchand alarga. Harnechuk, bir gapni aytmog‘im kerak: Oson bo‘lmagan hech Abdullalarga. (A. Oripov, Ism haqida)

Manbalar:

Oʻzbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi, 5-jildli, (2006–2008), _ 2021 _ Tahrir hay’ati: E. Begmatov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, T. Mirzayev (rahbar) N. To‘xliyev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, A. Hojiyev, _ A. Madvaliyev tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til va adabiyot instituti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, _ Toshkent sh.
Oʻzbek tilining etimologik lug‘ati I-jild: turkiy so‘zlar, _ 2000, _ Shavkat Rahmatullayev, _ O‘zbekiston respublikasi Fan va texnika davlat qo‘mitasi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, "Universitet" nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tilining o‘quv imlo lug‘ati: 27000 dan ortiq so‘z (2022), _ 2023, _ A.F. Madvaliyev, Y.R. Odilov, A.K. Saidnoʻmonov, _ N.M.Mahmudov tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, «Kafolat print company» nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati, _ 2023, _ Mualliflar jamoasi: Nizomiddin Mahmudov, Durdona Lutfullayeva, Yorqinjon Odilov, Durdona Xudoyberganova, Ma’rufjon Yo‘ldoshev, Shuhrat Ko‘chimov, Dilrabo Andaniyazova, Feruza Musayeva, _ Nizomiddin MAHMUDOV tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, _ Toshkent sh.
آلتای، نورالله، اۉزبېک تیلی سۉزلیگی، جهانی همکارلیکلر اداره سی، مالیزیا، ١٣٨٦ هـ.
Oltoy, Nurulloh. Oʻzbek tili soʻzligi. Malayziya: Jahoniy Hamkorliklar Idorasi, 1386 h. [2007/2008 m.] (Āltāy, Nūrullāh. Ūzbēk tīlī sūzlīgī. Mālīziyā: Jahānī Hamkārlīklar Idāra-sī, 1386h)

Havolalar:

Девон : Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk. I - III tomlar. Indeks, Toshkent: 1960-1967.

ДТС : Древнетюркский словарь. Лгр.: 1969.

ИРАТЯ : Историческое развитие лексики тюркских языков. М.: 1962.

ИСГТЯ : Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. IV. Лексика. М.: 1961.

КРС : Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь. М.: 1965.

ПДП : Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. M. - Агр.: 1951.

РКС : Русско-казахский словарь. М.: 1954.

ССТТН : Будагов Л. З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. I - II томлар. Санктпетербург: 1969- 1971.

ТРС : Магазаник Д.А. Турецко-русский словарь. М.: 1945.

ЭСТЯ : Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. I - IV томлар. М.: 1974-1989.

ЎТИЛ : O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I - II tomlar. M.: 1981.

ЎХШЛ : O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: 1971.

Qo‘shimcha

Savodxon: https://savodxon.uz/
Oʻzbek tilining xalqona izohli lug‘ati: https://izoh.uz/
Ziyo.uz kutubxonasi: https://n.ziyouz.com/
O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi kutubxonasi:
https://uztrj.uz/kitob-va-lugatlar/

Page updated

Google Sites

Report abuse