MUALLIFLIK HUQUQI, HAMDA MA’LUMOT VA MATERIALLARDAN FOYDALANISH TO‘G‘RISIDA
ayirbosh
[ a-yir-bosh ] ot
/teng=/ : ayirbosh qilmoq [ a-yir-bosh qil-moq] qo‘shma feʼl
кирил алифбосида: айирбош
айирбош қилмоқ
اییرباش
اییرباش قیلماق
ayn. Ayirboshlamoq.
| айн. Айирбошламоқ.
Muhabbat vijdonni latta-puttaga ayirbosh qildi. (N. Safarov, Tanlangan asarlar)
ayirboshlamoq
[ a-yir-bosh-la-moq ] feʼl
кирил алифбосида: айирбошламоқ
Boshma-boshiga yoki boshqa biror shart bilan biror narsani alishmoq, almashmoq, almashtirmoq.
Yangilamoq, oʻzgartirmoq.
| 1. Бошма-бошига ёки бошқа бирор шарт билан бирор нарсани алишмоқ, алмашмоқ, алмаштирмоқ.
2. Янгиламоқ, ўзгартирмоқ.
Sotishga va ayirboshlashga yaraydigan narsalar ham sop boʻldi. (P. Tursun, Oʻqituvchi)
Ishdan keyin kiyimlarni ayirboshlamoq.
ayirboshlash
[ a-yir-bosh-lash ] feʼl ; ot
кирил алифбосида: айирбошлаш
اییرباشلش
iqt. Kishilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini oʻzaro almashtirishlari.
| иқт. Кишиларнинг меҳнат фаолияти ёки маҳсулотларини ўзаро алмаштиришлари.
АЙИРБОШ: АЙИРБОШ ҚИЛ- 'алмаш-'. Биз кассеталаримизни айирбош қилдик. Бу қўшма феъл эски ўзбек тилида айырбаш оти билан қыл- феълининг қўшилишидан ҳосил бўлган; айырбаш оти эса айыр- феъли ва баш отидан тузилган бўлиб (КРС, 37), кейинчалик бу сўз бошланишидаги а унлиси ä унлисига, учинчи бўғиндаги а унлиси â унлисига алмашган, ы унлисининг қаттиқлик белгиси йўқолган; айыр- + баш = айырбаш > äйирбâш. Бу қўшма сўз асли 'бошма-бош алмаш-' маъносини билдирган: ҳар икки томон маълум миқдор (маълум бош) нарсани айириб, кейин уларни алмашган.
АЙИРБОШЛА- 'алмаш-'. Биз кассеталаримизни айирбошладик. Бу феъл эски ўзбек тилида айырбош отидан -ла қўшимчаси билан ясалган (КРС, 37); кейинчалик сўз бошланиши ва охиридаги а унлилари ä унлиларига, учинчи бўғиндаги а унлиси â унли-сига алмашган, ы унлисининг қаттиқлик белгиси йўқолган: айырбаш + ла = айырбашла- > äйирбâшла-.
AYIRBOSHLAMOQ, AYIRBOSH QILMOQ, ALMASHMOQ, ALMASHTIRMOQ, ALISHMOQ,
MAVOZA QILMOQ
Biror narsani boshma-boshiga yoki boshqa biror shart bilan oldi-berdi tarzida almashmoq. Ayirboshlamoq, ayirbosh qilmoq, mavoza qilmoq so‘zlarida oldi-berdining boshma-bosh tarzida kechishi alohida ta’kid olgan. Qatordagi boshqa so‘zlarda esa bu ta’kid ochiq ifodalanmaydi va mazkur jarayon umuman o‘z ifodasini topadi. Mavoza qilmoq so‘zi eskirgan.
Бирор нарсани бошма-бошига ёки бошқа бирор шарт билан олди-берди тарзида алмашмоқ. Айирбошламоқ, айирбош қилмоқ, мавоза қилмоқ сўзларида олди-бердининг бошма-бош тарзида кечиши алоҳида таъкид олган. Қатордаги бошқа сўзларда эса бу таъкид очиқ ифодаланмайди ва мазкур жараён умуман ўз ифодасини топади. Мавоза қилмоқ сўзи эскирган.
Misollar:
O‘z joyida muqim narsa qolgani gumon, Alish-almash, ayirboshlash zamoni kelmish. (O. Matjon, Bozor hazili)
Ana shu voqeadan keyin Usmonjon to‘rt xonali uyini shahar chetidagi uch xonali uyga ayirbosh qilib ko‘chib ketdi. (S. Ahmad, Bir siqim xandon pista)
– Men so‘z xizmatidamen, – dedi Ayri Qo‘bo‘z tap tortmay, – so‘z esa haqiqat xizmatidadur. Sohibimni senga ham almashmasmen. (A. Muxtor, Insonga qulluq qiladurmen)
Ertangi savol-javobdan qo‘rqsa.. o‘tkinchi dunyo matohiga insonlik sha’nini almashtirarmidi?! (E. A’zam, Jannat o‘zi qaydadir)
Kechayam aytuvdim, ko‘nmadilar. Qulupnayga sut alishadi, dedilar. (O‘. Hoshimov, Nimadir bo‘ldi)
Tunov kuni shu mahallaning devkor etikdo‘zlaridan Buvamat ota butun qolip-u shon-u so‘zan, bigizlarini ulgurjisiga ikki pud jo‘xori unga mavoza qildi. (G‘. G‘ulom, Mening o‘g‘rigina bolam)
Oʻzbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi, 5-jildli, (2006–2008), _ 2021 _ Tahrir hay’ati: E. Begmatov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, T. Mirzayev (rahbar) N. To‘xliyev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, A. Hojiyev, _ A. Madvaliyev tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til va adabiyot instituti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, _ Toshkent sh.
Oʻzbek tilining etimologik lug‘ati I-jild: turkiy so‘zlar, _ 2000, _ Shavkat Rahmatullayev, _ O‘zbekiston respublikasi Fan va texnika davlat qo‘mitasi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, "Universitet" nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tilining o‘quv imlo lug‘ati: 27000 dan ortiq so‘z (2022), _ 2023, _ A.F. Madvaliyev, Y.R. Odilov, A.K. Saidnoʻmonov, _ N.M.Mahmudov tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, «Kafolat print company» nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati, _ 2023, _ Mualliflar jamoasi: Nizomiddin Mahmudov, Durdona Lutfullayeva, Yorqinjon Odilov, Durdona Xudoyberganova, Ma’rufjon Yo‘ldoshev, Shuhrat Ko‘chimov, Dilrabo Andaniyazova, Feruza Musayeva, _ Nizomiddin MAHMUDOV tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, _ Toshkent sh.
آلتای، نورالله، اۉزبېک تیلی سۉزلیگی، جهانی همکارلیکلر اداره سی، مالیزیا، ١٣٨٦ هـ.
Oltoy, Nurulloh. Oʻzbek tili soʻzligi. Malayziya: Jahoniy Hamkorliklar Idorasi, 1386 h. [2007/2008 m.] (Āltāy, Nūrullāh. Ūzbēk tīlī sūzlīgī. Mālīziyā: Jahānī Hamkārlīklar Idāra-sī, 1386h)
Девон : Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk. I - III tomlar. Indeks, Toshkent: 1960-1967.
ДТС : Древнетюркский словарь. Лгр.: 1969.
ИРАТЯ : Историческое развитие лексики тюркских языков. М.: 1962.
ИСГТЯ : Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. IV. Лексика. М.: 1961.
КРС : Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь. М.: 1965.
ПДП : Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. M. - Агр.: 1951.
РКС : Русско-казахский словарь. М.: 1954.
ССТТН : Будагов Л. З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. I - II томлар. Санктпетербург: 1969- 1971.
ТРС : Магазаник Д.А. Турецко-русский словарь. М.: 1945.
ЭСТЯ : Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. I - IV томлар. М.: 1974-1989.
ЎТИЛ : O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I - II tomlar. M.: 1981.
ЎХШЛ : O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: 1971.
Savodxon: https://savodxon.uz/
Oʻzbek tilining xalqona izohli lug‘ati: https://izoh.uz/
Ziyo.uz kutubxonasi: https://n.ziyouz.com/
O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi kutubxonasi:
https://uztrj.uz/kitob-va-lugatlar/