MUALLIFLIK HUQUQI, HAMDA MA’LUMOT VA MATERIALLARDAN FOYDALANISH TO‘G‘RISIDA
angraymoq
[ ang-ray-moq ] feʼl
кирил алифбосида: анграймоқ
1. Es-hushini yo‘qotganday, parishonxotirlik bilan loqayd qarab turmoq.
2. Hayratda qolmoq, hayratdan og‘zi ochilmoq.
| 1. Эс-ҳушини йўқотгандай, паришонхотирлик билан лоқайд қараб турмоқ.
2. Ҳайратда қолмоқ, ҳайратдан оғзи очилмоқ.
/1-ma’no/ Nega angrayib turibsan?
/1-ma’no/ Pul yo‘q. Ammo pul yo‘q deb angrayib turilsa, hovli qo‘ldan ketadi. (A. Qahhor, Sarob)
/2-ma’no/ Baliqning kattaligini ko‘rib, polvon angrayib qoldi. (J. Sharipov, Xorazm)
/2-ma’no/ Vafo attor hang-mang bo‘lib, yigitga angraydi. (N. Aminov, Qahqaha)
АӉРАЙ- 'тушуниб етмай оғзи очилиб қараб тур-'. Нега анграясан, берган сўроғимга тушунмадингми? Бу феъл асли қадимги туркий тилдаги 'оғизнинг очилиш ҳолати' маъносини билдирган аң сўзининг -(ы)р қўшимчаси билан кенгайган шаклидан -(а)й қўшимчаси билан ясалган (ЭСТЯ, I, 156); кейинчалик иккинчи бўғиндаги тор унли талаффуз қилинмай қўйган; ўзбек тилида а унлилари ä унлиларига алмашган: (аң + ыр = аңыр) + ай = аңырай- > аңрай- > äңрäй-. Бу феъл дастлаб 'оғизни очиб қараб тур-' маъносини англатган, 'тушуниб етмаслик', 'ҳайрат' маъно қирралари кейин пайдо бўлган.
ANQAYMOQ, ANGRAYMOQ, AG‘RAYMOQ, LALLAYMOQ
Es-hushini yo‘qotganday, hayronlik bilan loqayd qaramoq. Angraymoq, ag‘raymoq so‘zlarida hayronlik belgisi qabariqroq, lallaymoq so‘zida bo‘shashganlik, shalviragandagi loqaydlik ta’kid olgan.
Эс-ҳушини йўқотгандай, ҳайронлик билан лоқайд қарамоқ. Анграймоқ, ағраймоқ сўзларида ҳайронлик белгиси қабариқроқ, лаллаймоқ сўзида бўшашганлик, шалвирагандаги лоқайдлик таъкид олган.
Misollar:
Berdiqulov jo‘nadi. Sattorov anqayib ketidan qarab qoldi. (S. Nazar, Yashil boylik)
Boysunga tushaman deb yotib eding, Xurram? Ha, angrayib qoldingmi? (Sh. Xolmirzayev, Qil ko‘prik)
Kampirning ketidan o‘rta yashar ozg‘in bir erkak yugurib chiqdi-yu, otliqlarni ko‘rib, qo‘rqqanidan bir lahza ag‘rayib turib qoldi. (P. Qodirov, Yulduzli tunlar)
Bilishing kerak edi. Og‘zingga pashsha o‘tirib ketsa ham, lallayib yotaver. (T. Malik, Shaytanat)
Oʻzbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi, 5-jildli, (2006–2008), _ 2021 _ Tahrir hay’ati: E. Begmatov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, T. Mirzayev (rahbar) N. To‘xliyev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, A. Hojiyev, _ A. Madvaliyev tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til va adabiyot instituti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, _ Toshkent sh.
Oʻzbek tilining etimologik lug‘ati I-jild: turkiy so‘zlar, _ 2000, _ Shavkat Rahmatullayev, _ O‘zbekiston respublikasi Fan va texnika davlat qo‘mitasi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, "Universitet" nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tilining o‘quv imlo lug‘ati: 27000 dan ortiq so‘z (2022), _ 2023, _ A.F. Madvaliyev, Y.R. Odilov, A.K. Saidnoʻmonov, _ N.M.Mahmudov tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, «Kafolat print company» nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati, _ 2023, _ Mualliflar jamoasi: Nizomiddin Mahmudov, Durdona Lutfullayeva, Yorqinjon Odilov, Durdona Xudoyberganova, Ma’rufjon Yo‘ldoshev, Shuhrat Ko‘chimov, Dilrabo Andaniyazova, Feruza Musayeva, _ Nizomiddin MAHMUDOV tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, _ Toshkent sh.
آلتای، نورالله، اۉزبېک تیلی سۉزلیگی، جهانی همکارلیکلر اداره سی، مالیزیا، ١٣٨٦ هـ.
Oltoy, Nurulloh. Oʻzbek tili soʻzligi. Malayziya: Jahoniy Hamkorliklar Idorasi, 1386 h. [2007/2008 m.] (Āltāy, Nūrullāh. Ūzbēk tīlī sūzlīgī.
Девон : Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk. I - III tomlar. Indeks, Toshkent: 1960-1967.
ДТС : Древнетюркский словарь. Лгр.: 1969.
ИРАТЯ : Историческое развитие лексики тюркских языков. М.: 1962.
ИСГТЯ : Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. IV. Лексика. М.: 1961.
КРС : Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь. М.: 1965.
ПДП : Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. M. - Агр.: 1951.
РКС : Русско-казахский словарь. М.: 1954.
ССТТН : Будагов Л. З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. I - II томлар. Санктпетербург: 1969- 1971.
ТРС : Магазаник Д.А. Турецко-русский словарь. М.: 1945.
ЭСТЯ : Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. I - IV томлар. М.: 1974-1989.
ЎТИЛ : O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I - II tomlar. M.: 1981.
ЎХШЛ : O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: 1971.
Savodxon: https://savodxon.uz/
Oʻzbek tilining xalqona izohli lug‘ati: https://izoh.uz/
Ziyo.uz kutubxonasi: https://n.ziyouz.com/
O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi kutubxonasi:
https://uztrj.uz/kitob-va-lugatlar/