O‘zbek tili lug‘ati

avaylamoq
[ a-vay-la-moq ] feʼl

кирил алифбосида: авайламоқ

Ma’nosi:

ozor, zarar va zavol taʼsiridan ehtiyot qilmoq

| озор, зарар ва завол таъсиридан эҳтиёт қилмоқ

Misollar:

Sen koʻchat ekding, avaylab mevasin bunyod qil. (Voqif )
Nega oʻz jonimizni avaylaymiz-u, militsiyani duch kelgan ishga balogardon qilamiz. (Gazetadan)

Kelib chiqishi (etimologiya):

turkiy (qarang: qadimgi turkiy tillar (uzb) ; proto-turk tili (uzb) ; umumiy turkiy tillar (uzb) & o‘g‘ur tillari (tur) )

АВАЙЛА- 'эҳтиёт қил'. Сени авайлаб ўстирдим. Бу феъл асли айрим туркий тилларда, шу жумладан қирғиз тилида мустақил ишлатилиб, 'эҳтиёткорлик' маъносини англатувчи абай отидан (КРС, 17) -ла қўшимчаси билан ясалган; кейинчалик ўзбек тилида икки унли оралиғидаги б ундоши в ундошига, а унлилари эса ä унлиларига алмашган: абай + ла = абайла -> äвäйлä-.

Ma’nodoshlar (sinonim) oilasi

AVAYLAMOQ, AYAMOQ, EHTIYOT QILMOQ, ASRAMOQ, ARDOQLAMOQ

Nodurust, nomaqbul ta’sirdan, salbiy hodisadan himoya qilmoq, ehtiyotli holatda tutmoq. Avaylamoq, ayamoq so‘zlarida harakatning noziklik bilan voqelanishi qabariq ifodalanadi. Ehtiyot qilmoq so‘zida alohida ta’kid kuzatilmaydi. Asramoq so‘zida harakatning davomliligi aniq seziladi. Ba’zan bu so‘z avaylamoq so‘zi bilan birga asrab-avaylamoq tarzidagi juft so‘z tarkibida ham qo‘llanadi va bu juft so‘z ma’nosida ehtiyotlash harakati yanada kuchli ta’kid oladi. Ardoqlamoq so‘zida harakatning g‘amxo‘rlik bilan bajarilishi ta’kidi mavjud.

Нодуруст, номақбул таъсирдан, салбий ҳодисадан ҳимоя қилмоқ, эҳтиётли ҳолатда тутмоқ. Авайламоқ, аямоқ сўзларида ҳаракатнинг нозиклик билан воқеланиши қабариқ ифодаланади. Эҳтиёт қилмоқ сўзида алоҳида таъкид кузатилмайди. Асрамоқ сўзида ҳаракатнинг давомлилиги аниқ сезилади. Баъзан бу сўз авайламоқ сўзи билан бирга асраб-авайламоқ тарзидаги жуфт сўз таркибида ҳам қўлланади ва бу жуфт сўз маъносида эҳтиётлаш ҳаракати янада кучли таъкид олади. Ардоқламоқ сўзида ҳаракатнинг ғамхўрлик билан бажарилиши таъкиди мавжуд.

Misollar:

Ko‘p yillardan beri bir-birimizni avaylab, bir-birimizga dilni og‘ritadigan biron so‘z aytmay… yashadik. (S. Ahmad, Kiprikda qolgan tong)
Bir kuni kechqurun ovqatdan keyin oyim gap boshladilar: – Bugun dalaga rais keldi. Ayaydi-da, achinadi. Dadang ikkalasi qanday inoq edilar. (F. Salayev, Qamish qayiqchalar)
Olimjon. Axir, u temir-ku, Qo‘chqor aka, temir!.. Uni avaylash kerak, ehtiyot qilish kerak! (Sh. Boshbekov, Temir xotin)
Ha, biroq ota — umrini bolalariga, ota-onasiga fido qilib yuboradigan, oilam-ro‘zg‘orim deya o‘zini o‘tga-cho‘g‘ga uradigan, shu farog‘at maskanini har turli xatarlardan a s r a ydigan benihoya ulug‘ zot. (I. Sulton, Mega-intellekt)
Endi navbat xarobaga aylana boshlagan, lekin qolgan qismi ko‘z qorachig‘idek asrab-avaylab saqlanayotgan mashhur Rim Kolizeyini ko‘rish, tomosha qilishga. (S. Ahmad, Kiprikda qolgan tong)
Biz maktab bolalariga, qushlarni sevinglar, ardoqlanglar, deb o‘rgatamiz. (Sh. Xolmirzayev, Kulgan bilan kuldirgan)

Manbalar:

O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi, 5-jildli, (2006–2008), _ 2021 _ Tahrir hay’ati: E. Begmatov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, T. Mirzayev (rahbar) N. To‘xliyev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, A. Hojiyev, _ A. Madvaliyev tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til va adabiyot instituti, "O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, _ Toshkent sh.
Oʻzbek tilining etimologik lug‘ati I-jild: turkiy so‘zlar, _ 2000, _ Shavkat Rahmatullayev, _ O‘zbekiston respublikasi Fan va texnika davlat qo‘mitasi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, "Universitet" nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tilining o‘quv imlo lug‘ati: 27000 dan ortiq so‘z (2022), _ 2023, _ A.F. Madvaliyev, Y.R. Odilov, A.K. Saidnoʻmonov, _ N.M.Mahmudov tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, «Kafolat print company» nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati, _ 2023, _ Mualliflar jamoasi: Nizomiddin Mahmudov, Durdona Lutfullayeva, Yorqinjon Odilov, Durdona Xudoyberganova, Ma’rufjon Yo‘ldoshev, Shuhrat Ko‘chimov, Dilrabo Andaniyazova, Feruza Musayeva, _ Nizomiddin MAHMUDOV tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, _ Toshkent sh.

Havolalar:

Девон : Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk. I - III tomlar. Indeks, Toshkent: 1960-1967.

ДТС : Древнетюркский словарь. Лгр.: 1969.

ИРАТЯ : Историческое развитие лексики тюркских языков. М.: 1962.

ИСГТЯ : Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. IV. Лексика. М.: 1961.

КРС : Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь. М.: 1965.

ПДП : Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. M. - Агр.: 1951.

РКС : Русско-казахский словарь. М.: 1954.

ССТТН : Будагов Л. З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. I - II томлар. Санктпетербург: 1969- 1971.

ТРС : Магазаник Д.А. Турецко-русский словарь. М.: 1945.

ЭСТЯ : Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. I - IV томлар. М.: 1974-1989.

ЎТИЛ : O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I - II tomlar. M.: 1981.

ЎХШЛ : O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: 1971.

Qo‘shimcha

Savodxon: https://savodxon.uz/

Oʻzbek tilining xalqona izohli lug‘ati: https://izoh.uz/

Ziyo.uz kutubxonasi: https://n.ziyouz.com/

Page updated

Google Sites

Report abuse