MUALLIFLIK HUQUQI, HAMDA MA’LUMOT VA MATERIALLARDAN FOYDALANISH TO‘G‘RISIDA

O‘zbek tili lug‘ati

ayri
[ ay-ri ] I. sifat II. ot

кирил алифбосида: айри

Ma’nosi:

I. sifat

Biror joyidan ikkiga tarmoqlangan.
kam qo‘ll. Biri-biriga zid, qarama-qarshi.
kam qo‘ll. Birga emas, alohida, bo‘lak.
ayri tushmoq (pastroqda qarang)

II. ot

Ikki shoxchali tayoq, yog‘och; tirgak.
Beda, pichan, poxol kabilarni ko‘tarish, yoyish, to‘plash uchun panshaxa o‘rnida ishlatiladigan ikki shoxli, uzun sopli asbob.

| I. сифат
1. Бирор жойидан иккига тармоқланган.
2. кам қўлл. Бири-бирига зид, қарама-қарши.
3. кам қўлл. Бирга эмас, алоҳида, бўлак.
айри тушмоқ (пастроқда қаранг)

II. от
4. Икки шохчали таёқ, ёғоч; тиргак.
5. Беда, пичан, похол кабиларни кўтариш, ёйиш, тўплаш учун паншаха ўрнида ишлатиладиган икки шохли, узун сопли асбоб.

Misollar:

/1-ma’no/ Ayri yo‘l. Ayri yog‘och.
/1-ma’no/ ..ro‘paradagi baland terakning ayri shoxida qag‘illab turgan ola hakkaga angrayib qolgan edi. (N. Aminov, Yolg‘onchi farishtalar)
/2-ma’no/ Ularning gapi ayri chiqdi.
/2-ma’no/ Gapi bilan ishi ayri chiqib qolyapti.
/3-ma’no/ Dasturxonga guruchi ayri, go‘shti ayri, mohirlik ila tayyorlangan palov keltirildi. (Oybek, Nur qidirib)
/4-ma’no/ Shaftoli shoxlariga ayrilar qo‘yildi.
/4-ma’no/ Ba’zi ko‘zalar ayri bilan tirab qo‘yilgan. (I. Rahim, Hayot buloqlari)
/5-ma’no/ Yog‘och ayri. Temir ayri.
/5-ma’no/ Maydannikov ayrida bir quchoq javdar poxol olib kelayotgan edi. (M. Sholoxov, Ochilgan qo‘riq)

ayri tushmoq
[ ay-ri tush-moq ] qo‘shma feʼl

кирил алифбосида: айри тушмоқ

اَیری توشماق

Ma’nosi:

Alohida, ajralgan holga tushmoq, birgalikdan uzilmoq.

| Алоҳида, ажралган ҳолга тушмоқ, биргаликдан узилмоқ.

Misollar:

Hazrat bilan ayri tushib qolgan edik. U kishi Afg‘onistonga ketgan edilar. (Sh. Xolmirzayev, Qil ko‘prik)

ayri tuyoqlilar
[ ay-ri tu-yoq-li-lar ] [ilmiy] atama

кирил алифбосида: айри туёқлилар

اَیری تویاقلیلر

Ma’nosi:

zool. Tuyoqlari bab-baravar ikkiga ayrilgan sutemizuvchi hayvonlar turkumi, qo‘sh tuyoqlilar.

| зоол. Туёқлари баб-баравар иккига айрилган сутэмизувчи ҳайвонлар туркуми, қўш туёқлилар.

Misollar:

ayri tuya
[ ay-ri tu-ya ] nom / atama

кирил алифбосида: айри туя

اَیری تویه‌

Ma’nosi:

Ikki o‘rkachli tuya.

| Икки ўркачли туя.

Misollar:

Kelib chiqishi (etimologiya):

turkiy (qarang: qadimgi turkiy tillar (uzb) ; proto-turk tili (uzb) ; umumiy turkiy tillar (uzb) & o‘g‘ur tillari (tur) )

АЙРИ 'иккига тармоқланган'; 'икки шохчали таёқ ёки асбоб'. Меваси мўл шохларга айри қўйдик. Бу сўз қадимги туркий тилдаги 'ажрат-' маъносини англатган аӟыр- феълидан (ДС, 15) -ы қўшимчаси билан ясалган; қўшимча қўшилганидан кейин иккинчи бўғиндаги тор унли талаффуз қилинмай қўйган (Девон, I, 146); кейинчалик ӟ ундоши й ундошига алмашган (КРС, 33), сўнгра ўзбек тилида а унлиси ä унлисига алмашган, ы унлисининг қаттиқлик белгиси йўқолган: аӟыр- + ы = аӟыры > аӟры > айры > äйри.

Ma’nodoshlar (sinonim) oilasi

PANSHAXA, YOVA, AYRI, BESHLIK, SHOXA

Uchta, to‘rtta yoki beshta sanchqisi bo‘lgan, poxol, somon va shox-shabbalarni surish, olish uchun ishlatiladigan uzun sopli mehnat quroli. Yova, ayri, beshlik, shoxa shevalarda qo‘llanadi. Beshlik beshta sanchqili asbobni ifodalaydi. Shoxa uch, to‘rt, besh sanchqili asbobni ifodalashi mumkin.

Учта, тўртта ёки бешта санчқиси бўлган, похол, сомон ва шох-шаббаларни суриш, олиш учун ишлатиладиган узун сопли меҳнат қуроли. Ёва, айри, бешлик, шоха шеваларда қўлланади. Бешлик бешта санчқили асбобни ифодалайди. Шоха уч, тўрт, беш санчқили асбобни ифодалаши мумкин.

Misollar:

Ummatali tashqariga chiqib aravani to‘g‘riladi-da, qaytib kirib panshaxa bilan raxnadan oshirib aravaga go‘ng ota boshladi. (S. Ahmad, Ufq)
Kampirning tishlari yovaday bir balo edi. (“Go‘ro‘g‘li”)
Otam va akamlarning otlar tuyog‘i ostidagi bug‘doy poyasini ayri – panshaxalar bilan tez-tez ag‘darib turganidan ko‘tarilgan chang-chunglar dimoqqa urilarkan, nafas olish qiyinlashadi. (M. Qo‘shjonov, Dagish)
— Ketamiz, faqat sen boshlaysan, – dedi Sotvoldi. — Shartta beshlikni go‘ngga sanchib ketvorsa-chi. (A. Damin, Hayot va o‘lim)
— Ko‘plarning qo‘lida yog‘och shoxa, gavron, kamdan kam odamda miltiq, yo ham pilta bilan ishlaydi.. (H. Sattoriy, Sog‘inch)

Manbalar:

Oʻzbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi, 5-jildli, (2006–2008), _ 2021 _ Tahrir hay’ati: E. Begmatov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, T. Mirzayev (rahbar) N. To‘xliyev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, A. Hojiyev, _ A. Madvaliyev tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til va adabiyot instituti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, _ Toshkent sh.
Oʻzbek tilining etimologik lug‘ati I-jild: turkiy so‘zlar, _ 2000, _ Shavkat Rahmatullayev, _ O‘zbekiston respublikasi Fan va texnika davlat qo‘mitasi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, "Universitet" nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tilining o‘quv imlo lug‘ati: 27000 dan ortiq so‘z (2022), _ 2023, _ A.F. Madvaliyev, Y.R. Odilov, A.K. Saidnoʻmonov, _ N.M.Mahmudov tahriri ostida, _ Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, «Kafolat print company» nashriyoti, _ Toshkent sh.
O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati, _ 2023, _ Mualliflar jamoasi: Nizomiddin Mahmudov, Durdona Lutfullayeva, Yorqinjon Odilov, Durdona Xudoyberganova, Ma’rufjon Yo‘ldoshev, Shuhrat Ko‘chimov, Dilrabo Andaniyazova, Feruza Musayeva, _ Nizomiddin MAHMUDOV tahriri ostida, _ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, _ Toshkent sh.
آلتای، نورالله، اۉزبېک تیلی سۉزلیگی، جهانی همکارلیکلر اداره سی، مالیزیا، ١٣٨٦ هـ.
Oltoy, Nurulloh. Oʻzbek tili soʻzligi. Malayziya: Jahoniy Hamkorliklar Idorasi, 1386 h. [2007/2008 m.] (Āltāy, Nūrullāh. Ūzbēk tīlī sūzlīgī. Mālīziyā: Jahānī Hamkārlīklar Idāra-sī, 1386h)

Havolalar:

Девон : Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk. I - III tomlar. Indeks, Toshkent: 1960-1967.

ДТС : Древнетюркский словарь. Лгр.: 1969.

ИРАТЯ : Историческое развитие лексики тюркских языков. М.: 1962.

ИСГТЯ : Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. IV. Лексика. М.: 1961.

КРС : Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь. М.: 1965.

ПДП : Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. M. - Агр.: 1951.

РКС : Русско-казахский словарь. М.: 1954.

ССТТН : Будагов Л. З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. I - II томлар. Санктпетербург: 1969- 1971.

ТРС : Магазаник Д.А. Турецко-русский словарь. М.: 1945.

ЭСТЯ : Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. I - IV томлар. М.: 1974-1989.

ЎТИЛ : O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I - II tomlar. M.: 1981.

ЎХШЛ : O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: 1971.

Qo‘shimcha

Savodxon: https://savodxon.uz/
Oʻzbek tilining xalqona izohli lug‘ati: https://izoh.uz/
Ziyo.uz kutubxonasi: https://n.ziyouz.com/
O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi kutubxonasi:
https://uztrj.uz/kitob-va-lugatlar/

Page updated

Google Sites

Report abuse